Prawa szczególne lub wyłączne to uprawnienia przyznane na mocy ustawy lub decyzji administracyjnej, które zastrzegają wykonywanie określonej działalności dla jednego lub więcej podmiotów, istotnie wpływając na możliwość jej prowadzenia przez innych. Pojęcie to jest zdefiniowane w art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 11 września 2019 r. - Prawo zamówień publicznych.
Definicja praw szczególnych lub wyłącznych ma kluczowe znaczenie dla identyfikacji tzw. zamawiających sektorowych, którzy są zobowiązani do stosowania ustawy Prawo zamówień publicznych (PZP) przy udzielaniu zamówień. Zgodnie z art. 5 ust. 1 pkt 3 PZP, podmiot wykonujący działalność sektorową (np. w sektorze energetyki, transportu, usług pocztowych) na podstawie takich praw jest uznawany za zamawiającego sektorowego.
Zgodnie z art. 5 ust. 2 PZP, prawami tymi są uprawnienia przyznane w drodze ustawy lub decyzji administracyjnej, które polegają na zastrzeżeniu wykonywania działalności dla określonych podmiotów i wywierają istotny wpływ na możliwość jej prowadzenia przez innych uczestników rynku. Definicja ta stanowi implementację przepisów unijnych, w szczególności Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/25/UE.
Do praw szczególnych lub wyłącznych nie zalicza się uprawnień, które zostały przyznane w drodze publicznie ogłoszonego, konkurencyjnego postępowania opartego na obiektywnych i niedyskryminujących kryteriach. Przykładem takiego postępowania może być przetarg na udzielenie koncesji na roboty budowlane lub usługi.